Kornelia Tyrakowska, Natalia Hajduk, Przemysław Talik

Nieuchwytna etiologia encephalitis lethargica: odpowiedź autoimmunologiczna czy hipoteza wirusowa? – przegląd historyczny i współczesne implikacje kliniczne

2026-09-09

Wprowadzenie. Encefalitis lethargica (EL) pozostaje jednym z najbardziej zagadkowych schorzeń neurologicznych XX w. Po raz pierwszy kompleksowo opisana w 1917 r. przez Constantina von Economo, charakteryzuje się ostrym początkiem z gorączką, zaburzeniami świadomości, głęboką sennością lub śpiączką, omamami, napadami padaczkowymi oraz szerokim spektrum ogniskowych deficytów neurologicznych. Znaczna heterogenność obrazu klinicznego od dawna utrudniała jej klasyfikację nozologiczną i diagnostykę różnicową z innymi chorobami zapalnymi i neurodegeneracyjnymi. Współczesne przypadki przypominające EL (zespoły EL-like) częściej wykazują cechy autoimmunologicznego zapalenia mózgu.

Cel pracy. Celem artykułu jest integracyjny, klinicznie zorientowany przegląd historycznej encefalitis lethargica oraz współczesnych zespołów EL-like, dokonany poprzez syntezę klasycznych obserwacji historycznych z aktualnymi danymi neuropatologicznymi i immunologicznymi. Szczególną uwagę poświęcono przejściu od ostrej fazy zapalenia mózgu do przewlekłego stadium z dominującym parkinsonizmem pozapalnym (ang. postencephalitic parkinsonism, PEP).

Materiały i metody. Przeprowadzono narracyjny przegląd piśmiennictwa historycznego i współczesnego dotyczącego encefalitis lethargica i zespołów EL-like, koncentrując się na etiologii, obrazie klinicznym, zmianach neuropatologicznych oraz metodach leczenia.

Wyniki. Mimo wyraźnego czasowego związku z pandemią grypy z lat 1918–1920 etiologia historycznej EL pozostaje nierozstrzygnięta. Konkurencyjne hipotezy obejmują bezpośredni neurotropizm wirusowy, mechanizmy autoimmunologiczne oraz poinfekcyjne procesy immunologiczne. Dane obserwacyjne są zgodne z modelem poinfekcyjnej patogenezy autoimmunologicznej, w którym aberracyjna odpowiedź immunologiczna skierowana jest przeciwko strukturom zwojów podstawy mózgu oraz powiązanym z nimi obwodom neuronalnym. Model ten jest spójny z mechanizmami patogenetycznymi obserwowanymi w innych poinfekcyjnych schorzeniach neuroimmunologicznych. Niemniej jednak jakość dostępnych dowodów klinicznych pozostaje ograniczona, a hipotezę autoimmunologiczną należy traktować jako roboczą.

Wnioski. Proponowana hipoteza autoimmunologiczna, jeżeli zostanie potwierdzona, może mieć istotne znaczenie dla diagnostyki i leczenia współczesnych zespołów EL-like. Wczesne rozpoznanie oraz rozważenie terapii immunomodulującej mogą poprawiać rokowanie i ograniczać odległe następstwa neurologiczne u wybranych pacjentów, chociaż brakuje wysokiej jakości badań kontrolowanych. Leczenie objawowe pozostaje kluczowym elementem terapii, szczególnie w fazie przewlekłej. Encefalitis lethargica oraz zespoły EL-like należy postrzegać nie tylko jako historyczną ciekawostkę, lecz także jako cenny model pomagający zrozumieć współczesne poinfekcyjne i autoimmunologiczne zaburzenia neuropsychiatryczne.

Słowa kluczowe: Encephalitis lethargica, śpiączkowe zapalenie mózgu, choroba von Economo, Constantin von Economo, parkinsonizm pozapalny, zespoły EL-like.

© Farm Pol, 2026, 82(3): 151–158

The elusive etiology of encephalitis lethargica: autoimmune mechanisms, viral hypotheses, and lessons from historical and contemporary evidence

Background. Encephalitis lethargica (EL) remains one of the most enigmatic neurological disorders of the twentieth century. First comprehensively described in 1917 by Constantin von Economo, it is characterized by acute onset of fever, impaired consciousness, profound somnolence or coma, hallucinations, seizures, and a wide spectrum of focal neurological deficits. The marked clinical heterogeneity of the disease has historically complicated its nosological classification and differential diagnosis from other inflammatory and neurodegenerative conditions. Contemporary cases resembling EL (EL-like syndromes) more frequently present features consistent with autoimmune encephalitis.

Objectives. This article provides an integrative, clinically oriented review of historical EL and contemporary EL-like syndromes, synthesizing classical historical observations with contemporary neuropathological and immunological evidence. Particular emphasis is placed on the transition from the acute encephalitic phase to the chronic stage dominated by postencephalitic parkinsonism (PEP).

Materials and methods. A narrative review was conducted of the historical and contemporary literature on encephalitis lethargica and EL-like syndromes, focusing on its etiology, clinical features, neuropathology, and treatment.

Results. Despite a clear temporal association with the 1918–1920 influenza pandemic, the etiology of historical EL remains unresolved. Competing hypotheses include direct viral neurotropism, autoimmune mechanisms, and post-infectious immune-mediated processes. Observational evidence is consistent with a post-infectious autoimmune model, in which an aberrant immune response targets structures within the basal ganglia and related circuits. This framework aligns with pathogenic mechanisms observed in other post-infectious neuroimmunological disorders. However, the quality of available clinical evidence remains limited, and the autoimmune hypothesis should be regarded as provisional.

Conclusions. The proposed autoimmune paradigm, if confirmed, would have important implications for the diagnosis and management of contemporary EL-like syndromes. Early recognition and consideration of immunomodulatory therapy may improve outcomes and reduce long-term neurological sequelae in selected patients, although high-quality controlled trials are lacking. Symptomatic treatment remains crucial, particularly in the chronic phase. EL and EL-like syndromes should be viewed not merely as a historical curiosity but as a valuable model for understanding contemporary post-infectious and autoimmune neuropsychiatric disorders.

Keywords: PEP, encephalitis lethargica, von Economo’s disease, Constantin von Economo, postencephalitic parkinsonism, EL-like syndromes.

© Farm Pol, 2026, 82(3): 151–158