Maciej Kokoszko, Zofia Rzeźnicka, Krzysztof Jagusiak, Konrad Tadajczyk

Polyarchion (πολυάρχιον): nowe badania i ich rezultaty

 

2025-07-23

Niniejsze studium jest uzupełnieniem i modyfikacją opublikowanych wcześniej wniosków dotyczących historii medykamentu znanego jako polyarchion (πολυάρχιον). Gdy wydane już prace skupiały się na receptach z okresu antyku, obecna analiza poświęcona jest średniowieczu. Wykorzystane dane pochodzą ze źródeł greckojęzycznych skomponowanych do XIII w. n.e., zarówno we wschodniej, jak i środkowej części basenu Morza Śródziemnego.

Dla historyka medycyny badania nad polyarchion mają szczególne znaczenie, ponieważ bogaty korpus tekstów medycznych odnoszących się do tego leku, zarówno w starożytności, jak i w czasach bizantyńskich, umożliwia prześledzenie jego ewolucji, a tym samym ocenę wkładu Bizancjum w rozwój medycyny średniowiecznej.

Do zagadnienia tego autorzy niniejszej publikacji z uwagi na pilną potrzebę modyfikacji istniejącej wiedzy w świetle nowych publikacji Holt N. Parkera (2024) oraz Ilias Valiakos (2025), dotyczących zawartości Codex Laurentianus Pluteus 75.3 (X w. n.e.).

Bizantyńskie receptury polyarchion zdają się po raz kolejny potwierdzać pogląd, że medycyna bizantyńska rozwijała się w oparciu o wiedzę lekarzy starożytnych. Niewątpliwe jest, że znane nam recepty mają swoje korzenie w tradycji obecnej w dziełach Galena (II – III w. n.e.), który z kolei przedstawia jeszcze wcześniejszy etap rozwoju tego leku. Biorąc pod uwagę fakt, że Galen oparł swoje dwie kompletne receptury na składnikach z pierwszej recepty Asklepiadesa (I – II w. n.e.), a także fakt, że Aleksander z Tralles (VI w. n.e.) oraz Paweł z Eginy (VII w. n.e.) cytują te same składniki, można przypuszczać, że to właśnie pierwsza recepta Asklepiadesa była uważana za najskuteczniejszą aż do VII wieku n.e. Nie oznacza to jednak, że była jedyną stosowaną formułą, o czym świadczy dłuższa receptura zachowana w Epitome Pawła z Eginy. Rękopis Laur. Plut. 75.3, zawierając trzy formuły polyarchion, nie tylko potwierdza istotną rolę leku w okresie średniowiecza, lecz również ukazuje, że lekarze byli równie skłonni sięgać do klasycznego dziedzictwa, jak i tworzyć receptury radykalnie zmieniające skład starożytnych przepisów. W późniejszych czasach, niezależnie od tego, do którego prototypu nawiązują recepty Mikołaja Myrepsosa (XIII w. n.e.), ich zakorzenienie w tradycji idzie w parze z tendencją do przekształcania starożytnych wzorców, co obserwuje się już w starszej literaturze medycznej. Wydaje się zatem, że choć to dzieła Galena dostarczały materiału źródłowego zarówno dla lekarzy wczesnego, jak i średniego Bizancjum, ci nie obawiali się innowacji ani odejścia od zastanych wzorców.

Słowa kluczowe: historia medycyny, historia farmacji, polyarchion, historia literatury medycznej.

© Farm Pol, 2024, 80(12): 841–850

Polyarchion (πολυάρχιον): New Research and Its Results

The present study serves as a supplement to previously published conclusions concerning the history of the medicament known as polyarchion (πολυάρχιον). While the earlier research has primarily centered on ancient prescriptions, the current analysis focuses on the medieval period. The data examined derive from Greek-language sources composed up to the 13th century CE, originating from both the eastern and central regions of the Mediterranean basin.

For the historian of medicine, the investigation of polyarchion holds particular significance, as the extensive corpus of medical texts referencing this remedy, spanning the period from antiquity through the Byzantine era, allows for a reconstruction of its evolution and thus offers a basis for assessing Byzantium’s contributions to the development of medieval medicine.

This topic has been revisited due to the urgent need to revise existing knowledge in light of recent publications by Holt N. Parker (2024) and Ilias Valiakos (2025), concerning the contents of Codex Laurentianus Pluteus 75.3 (10th century CE).

The present case study devoted to polyarchion appears to confirm once again the view that Byzantine medicine was built upon the foundations laid by ancient physicians. There is little doubt that the extant recipes for the medicament have their origins in the tradition found in the works of Galen (2nd–3rd century CE), who in turn represents an earlier stage in the development of this drug. Given that Galen based his two complete formulations on ingredients from the first known recipe by Asclepiades (1st–2nd century CE), and considering that both Alexander of Tralles (6th century CE) and Paul of Aegina (7th century CE) resorted to the same ingredients, it is plausible that Asclepiades’ original recipe was regarded as the most effective version up to the 7th century CE. This does not imply, however, that it was the only formulation in use. The manuscript Laur. Plut. 75.3, which contains three formulas of polyarchion, not only confirms the drug’s significant role in the later medieval period but also reveals that physicians were as inclined to draw on classical heritage as they were to create radically revised compound medicines. It thus appears that medieval members of the medical profession did not shy away from innovation or from departing from established paradigms.

Keywords: history of medicine, history of pharmacy, polyarchion, history of medical literature.

© Farm Pol, 2024, 80(12): 841–850